مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی

مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی

خوانش حداقلی در عرفی‌سازی علوم قرآن و حدیث، و پیامدهای تمدنی آن در جامعه

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی, دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
2 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
10.22034/rcdir.2026.548284.1200
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین تأثیر خوانش حداقلی بر عرفی سازی علوم قرآن و حدیث، و پیامدهای تمدنی آن انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و با تحلیل متون اولیه دینی و منابع جامعه‌شناسی انجام شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که خوانش حداقلی، با تکیه بر مدرنیته نشان دادن جوامع، به تقلیل نقش اجتماعی رشته علوم قرآن و حدیث انجامیده است. ازسوی دیگر، مواجهه با فرایند عرفی‌سازی، رشته علوم قرآن و حدیث را با خطر تقلیل‌گرایی روش‌شناختی مواجه می‌سازد. در مقابل، عرفی‌سازی خلاق به منزله راهبرد بدیل پیشنهاد شده است. نتایج پژوهش، حاکی از آن است که خروج از بن‌بست کنونی، مستلزم اتخاذ رویکردی حداقلی است، که شامل بازخوانی روش‌شناختی درباره ارزش‌های نهفته در روش‌شناسی مدرن می‌شود. این رویکرد با تلفیق مفاهیم تزکیه (به‌منزله زیرساخت اخلاقی)، اخوت (به‌مثابه چهارچوب انسجام اجتماعی)، و عقد (معادل ساختار حقوقی و حکمرانی تمدنی)، ارکان به هم پیوسته‌ای را تشکیل می‌دهند که انسجام اجتماعی در تمدن برپایه آن‌ها استوار است. این مسیر نه‌تنها تعارضی با مدرنیته ندارد، بلکه الگویی از تعامل سازنده بین دین و تمدن جدید ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Minimalist Reading in the Secularization of the Sciences of the Qur’an and Hadith and Its Civilizational Consequences in Society

نویسندگان English

Mohsen Nouraei 1
Fatemeh Ramyar 2
1 Associate Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
2 PhD Candidate, Department of Qur’an and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده English

This research aims to explain the impact of the minimalist reading on the secularization of the sciences of the Qur’an and Hadith and its civilizational consequences. The research method is descriptive-analytical based on the analysis of primary religious texts and sociological sources. The findings indicate that the minimalist reading, relying on the modernization of societies, has led to the reduction of the social role of the field of sciences of the Qur’an and Hadith. On the other hand, confronting the process of secularization exposes this field to the risk of methodological reductionism. In contrast, creative secularization is proposed as an alternative strategy. The results of the research suggest that overcoming the current impasse requires adopting a minimalist approach that includes a methodological re-reading of the values embedded in modern methodology. This approach, by integrating three concepts purification as the ethical foundation, brotherhood as the framework for social cohesion, and contract as the equivalent of the legal structure and civilizational governance forms interconnected pillars upon which social cohesion in civilization is based. This path not only does not conflict with modernity but also offers a model of constructive interaction between religion and the new civilization.

کلیدواژه‌ها English

Minimalist Reading
Secularization
Sciences of the Qur&‌‌‌rsquo
an and Hadith
Civilization
Social Cohesion
قرآن کریم.
ابن­فارس، احمد (1404ق). معجم مقایس اللغه. (عبد­السلام محمد هارون، محقق). قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
احمدی، بابک (1377). معمای مدرنیته. تهران، مرکز.
امین­زاده، مریم (1399). شناخت و چیستی تمدن‌های مثبت و منفی در قرآن. فقه، حقوق و علوم جزا، 5(15)، 14-23.
برگر، پیتر، برگر، بریجیت، و کلنر، هانسفرید (۱۳۸۱). ذهن بی‌خانمان (نوسازی و آگاهی). (محمد ساوجی، مترجم). تهران، نی.
برگر، پیتر ال (1380). موج نوین سکولارزدایی (افشار امیری، مترجم). راهبرد، 10(20)، 287304.
پارسانیا، حمید (۱۳۸۹). روش‌شناسی انتقادی حکمت صدرایی. قم، کتاب فردا.
ن‍وذری‌، ح‍س‍ی‍ن‍ع‍ل‍ی‌ (پدیدآور) (1392). م‍درن‍ی‍ت‍ه‌ و م‍درن‍ی‍س‍م‌: س‍ی‍اس‍ت‌، ف‍ره‍ن‍گ‌ و ن‍ظری‍ه‌‌های اج‍ت‍م‍اع‍ی‌. ن‍ق‍ش‌ ج‍ه‍ان‌‏.
جوادی آملی، عبدالله (1381). سروش هدایت. قم، اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1387). مبادی اخلاق در قرآن. قم، اسراء.
حرّ عاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعه. قم، مؤسسه آل­البیت (علیهم السلام).
خسروپناه، عبدالحسین (1379). کلام جدید. قم، مرکز مطالعات و پژوهش‌های حوزه علمیه قم.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات الألفاظ القرآن. بیروت، دارالشامیة.
رالز، جان (۱۳۸۸). عدالت به‌مثابه انصاف یک بازگویی. (عرفان ثابتی، مترجم). تهران، ققنوس.
رضاپور، زینب (1398). آسیب‌شناسی درس‌نامه‌های درس آشنایی با علوم قرآنی در رشته زبان و ادبیات فارسی. پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 19(3)، 81-101.
ساجدی، ابوالفضل، و مشکی، مهدی (1388). دین در نگاهی نوین. قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
سالاری راد، معصومه (1400). نقد نظریه عرفی بودن زبان قرآن با تأکید بر دیدگاه خاص علامه طباطبایی. پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، 10(1)، 27-42. dor: 20.1001.1.23223804.1400.10.1.2.7
سبحانی، جعفر (1383). عرفی شدن دین. بازتاب اندیشه، 5(51)، 65-64.
س‍رم‍د، زه‍ره‌، ب‍ازرگ‍ان‌ ه‍رن‍دی‌، ع‍ب‍اس‌، و ح‍ج‍ازی‌، ال‍ه‍ه‌ (1383). روش‌ه‍ای‌ ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ در ع‍ل‍وم‌ رف‍ت‍اری. تهران، آگ‍ه.
سروش، عبدالکریم (1382). قبض و بسط تئوریک شریعت. تهران، صراط.
شجاعی زند، علیرضا (۱۳۸۱). عرفی شدن در دو تجربه مسیحی و اسلامی. راهبرد، 24، 146-177.
صانعی­پور، مریم (1389). خدا و دین در رویکردی اومانیسمی. تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
صبحی صالح (1376). علوم حدیث و اصطلاحات آن. (عادل نادرعلی، مترجم). قم، اسوه.
طباطبایی، محمدحسین (1352). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن (1375). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت، مؤسسة أعلمی.
طریحی، فخرالدین بن محمد (1375). مجمع البحرین. (حسین اشکوری، محقق). تهران، مرتضوی.
علم­الهدی، جمیله (1394). نقش علوم انسانی در توسعه عرفی­گرایی. راهبرد فرهنگ، 8(32)، 99-124.
فتاحی­زاده، فتحیه، و لنگرودی، معتمد (1398). ظرفیت­شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای علوم قرآن و حدیث (مطالعه موردی تحلیل محتوا). مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 23 (81)، 603-619.
فتح­الهی، ابراهیم (1387). روش‌شناسی علوم قرآن از منظر فلسفه علم. نامه حکمت، 5(1)، 151-177.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). کتاب العین. قم، هجرت.
قراملکی، فرامرز، احد (۱۳۸۲). مهارت‌های شناختی استاد مطهری در دین‌پژوهی. مقالات و بررسی‌ها، (76)، 97-115.
کاتب چلبی، مصطفی بن عبدالله (1972م). میزان الحق فی إختیار الأحق. (أ. س، مصحح). استانبول، قوکیا.
کوهن، تامس (۱۳۶۹). ساختار انقلاب‌های علمی. (احمد آرام، مترجم). تهران، سروش.
لطیفی، علی، پارسانیا، حمید، و داودی، محمد (۱۳۹۲). «روش‌شناسی دانش تربیت اسلامی، براساس رویکرد استنباطی تأسیسی دکتر خسرو باقری». روش‌شناسی علوم انسانی، 19(77)، 7-38.
لیدیمن، جیمز (۱۳۹۱). فلسفه علم. (حسین کرمی، مترجم). تهران، حکمت.
لیوتار، ژان­­فرانسوا (۱۳۹۳). تا انسانی تأملاتی در باب فلسفه زمان. (محمدعلی جعفری، مترجم). تهران، انتشارات مولی.
مطهری، مرتضی (1389). آینده انقلاب اسلامی. تهران، صدرا.
معارف، مجید، نجارزادگان، فتح‌الله، و مهدوی راد، محمدعلی (1396). علوم قرآنی (وحی، اعجاز، تحریف­ناپذیری). تهران، سمت.
معرفت، محمدهادی (1379). علوم قرآنی. تهران، سمت.
معرفت، محمدهادی (1385). تفسیر و مفسران. قم، ذوی­القربی.
مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه. تهران، دارالکتب الاسلامیه.
واسعی، علیرضا (1399). «تأملاتی درخصوص مراحل تمدن اسلامی؛ رهیافتی برای تمدن نوین». مطالعات بنیادین نوین اسلامی، 3، 1(5)، 155-178. doi: 10.22070/nic.2021.13920.1062
ویلم، ژان­پل (۱۳۷۷). جامعه‌شناسی ادیان. (عبدالکریم گواهی، مترجم). تهران، تبیان.
الیاده، میرچا (۱۳۷۶). فرهنگ و دین؛ برگزیده مقالات دایرة­المعارف دین. (بهاء الدین خرمشاهی، مترجم). تهران، طرح نو.
یزدانی، عباس (1389). رابطه بین دین و مدرنیته؛ تعارض یا سازگاری؟. الهیات تطبیقی، 1(3)، 103-120.
Baker, O. (2010). The ulema in the Ottoman Empire: A study in decline. International Journal of Middle East Studies, 42(3), 435.
Berger, P. L. (1967). The sacred canopy: Elements of a sociological theory of religion. Open Road Media. (Original work published 1967)
Crystal, D. (1987). The Cambridge encyclopedia of language. Cambridge University Press.
Dalamangiku, M. M. (2010). Reform and decay in the late Ottoman Empire. Cambridge University Press.
Dobbelaere, K. (1981). Secularization: A multidimensional concept. Current Sociology, 29(2), 3–215.
Durkheim, É. (1893/1997). The division of labor in society. The Free Press.
Gandhi, L. (1998). Postcolonial theory: A critical introduction. Allen & Unwin.
Hamilton, M. B. (1995). The sociology of religion. Routledge.
Habermas, J. (1994). Modernity—An incomplete project. In P. Waugh (Ed.), Postmodernism: A reader (pp. 160–170). Edward Arnold.
Kumar, R. (2019). Research methodology: A step-by-step guide for beginners. SAGE Publications.
Lewis, B. (1961). The emergence of modern Turkey. Oxford University Press.
Rawls, J. (1971). A theory of justice. Harvard University Press.
Vaughan, C. (1974). The role of the ulema in the Ottoman Empire. In E. J. Zürcher (Ed.), Turkey: A modern history. I.B. Tauris.
Zürcher, E. J. (2004). Turkey: A modern history (3rd ed.). I.B. Tauris.

  • تاریخ دریافت 29 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 04 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 30 بهمن 1404