https://sjs.isri.ac.ir/ مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://sjs.isri.ac.ir/article_244952.html https://sjs.isri.ac.ir/article_232318.html این مقاله در پاسخ به این پرسش که جایگاه توده‌های مردم در معماری تمدن نوین اسلامی چیست، به بازخوانی نقش «نسل اُمّی» می‌پردازد. پژوهش با عبور از تلقی رایج «اُمّی» به‌مثابه بی‌سوادی، آن را همچون نماد معرفت غیرمکتوب و کنشگری برخاسته از سرشت پاک انسانی بازتعریف می‌کند. مقاله با ارائه یک مدل تحلیلی، استدلال می‌کند که «فطرت الهی»، به‌منزله موتور محرک، ظرفیت تمدن‌ساز این نسل را در دو مسیر فعال می‌سازد: نخست، مسیر «حکمت عملی» فردی، که در آن خلوص و تزکیه نفس به معرفت شهودی و تأثیرگذاری اخلاقی در جامعه منجر می‌شود؛ دوم، مسیر «کنش جمعی»، که در آن فطرت سالم توده‌ها در پیوند با رهبری الهی، به بصیرت عمومی و خیزش‌های تاریخ‌ساز، مانند انقلاب اسلامی می‌انجامد. یافته اصلی پژوهش آن است که نسل اُمّی، به‌واسطه ریشه داشتن در فطرت، نه عنصری حاشیه‌ای، بلکه «بنیان» و «اصل» در تمدن نوین اسلامی است و فهم این جایگاه، برای تحقق یک تمدن مردمی و اصیل، ضرورتی انکارناپذیر دارد. https://sjs.isri.ac.ir/article_242190.html هدف: این پژوهش با هدف تبیین الگوی «تمدن حب بنیان» به‌عنوان الگویی نوین در عرصه تمدن‌سازی و واکاوی نقش حرکت اربعین در عینیت بخشیدن به این الگو انجام شد.روش: این تحقیق با رویکردی کیفی و با استفاده از روش تحلیلی-استنباطی انجام گرفته است. داده‌ها از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و تحلیل اسنادی منابع مرتبط با مبانی تمدن‌سازی، فلسفه اخلاق و پدیده اربعین گردآوری و مورد تحلیل قرار گرفتند.یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد تمدن‌های سودمحور، با وجود دستاوردهای مادی، به نابرابری، ازخودبیگانگی و بحران‌های محیط‌زیستی منجر شده‌اند. در مقابل، تمدن‌های عدالت‌محور محض، به‌رغم تأکید بر انصاف، به دلیل ماهیت سرد و قانونمدار، فاقد تاب‌آوری عاطفی و همبستگی اجتماعی پایدار هستند. الگوی پیشنهادی «تمدن حب بنیان»، با محوریت «محبت» به‌مثابه نیرویی اجتماعی و تمدن‌ساز، نه تنها عدالت را نادیده نمی‌گیرد، بلکه آن را در درون خود هضم کرده و به سطحی متعالی ارتقا می‌بخشد. حرکت اربعین به‌عنوان نماد عینی این الگو، با خلق «اقتصاد ایثار» و «مسئولیت‌پذیری اخلاقی فرادستوری»، آزمایشگاهی زنده برای گذار از سودمحوری و تحقق عدالتی تعالی‌یافته در پرتو محبت ارائه می‌دهد.نتیجه‌گیری: درهم‌آمیزی عدالت و محبت، راهبردی بنیادین برای پدیدآوری تمدنی پایدار و انسانی است. اربعین به‌مثابه نمونه‌ای عینی نشان می‌دهد که محبت می‌تواند به بازتعریف روابط انسانی در گستره جهانی و ارائه الگویی بدیل برای تمدن‌سازی آینده بینجامد. https://sjs.isri.ac.ir/article_233508.html چکیده جنگ دوازده‌روزه رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران، بستری برای بررسی عمق گفتمان راهبردی شهید آیت‌الله خامنه‌ای فراهم آورد. بیانات قائد شهید انقلاب اسلامی در این مقطع حساس، فراتر از واکنش‌های سیاسی مقطعی، نظامی گفتمانی چندلایه را تشکیل می‌دهد که در ابعاد امنیتی، فرهنگی، هویتی و تمدنی، قابل‌تحلیل است. باوجود اهمیت راهبردی این مقطع، تحلیل نظام‌مند کنش‌های گفتاری رهبری و استخراج مضامین محوری آن در ادبیات پژوهشی محدود مانده است.هدف از این پژوهش، شناسایی و تبیین مضامین گفتمان رهبری در مواجهه با جنگ دوازده‌روزه و ارتباط آن با افق تمدن نوین اسلامی است. روش پژوهش، کیفی-کاربردی مبتنی بر تحلیل محتوای متنی است که با کدگذاری سه مرحله‌ای (باز، محوری، گزینشی) بر متون رسمی بیانات شهید آیت‌الله خامنه‌ای اعمال شده است. گردآوری داده‌ها نیز ازطریق نمونه‌گیری هدفمند انجام پذیرفته است. تحلیل داده‌ها منجر به استخراج ۳۱ مقوله اصلی شده که در قالب ۱۱ مضمون فراگیر سازمان یافته است: بازنمایی تهدیدها و فرصت‌های امنیتی، تثبیت هویت ملی-دینی، تبیین راهبردهای مقاومت و بازدارندگی، مدیریت افکار عمومی، بهره‌گیری از ابزارهای فرهنگی و رسانه‌ای، مقاومت در برابر جنگ روانی و تحریف، تقویت انسجام داخلی، حفاظت از میراث ارزش‌ها، تقویت اقتدار منطقه‌ای، ترویج شجاعت و فرهنگ ایثار، و نمایش قدرت مدیریت بحران.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد کنش‌های گفتاری رهبری، نقش راهبردی در تثبیت گفتمان مقاومت، هدایت فرهنگی جامعه و تقویت تاب‌آوری ملی ایفا می‌کند. این گفتمان چهارچوب نظری-عملی برای پیوند میان سیاست خارجی و تمدن نوین اسلامی ارائه داده و می‌تواند مبنای سیاست‌گذاری‌های فرهنگی، آموزشی و امنیتی قرار گیرد. https://sjs.isri.ac.ir/article_230216.html ایدئولوژی یک مؤلفه مهم در تمدن سازی است چرا که رکنی مهم در پدیداری و پایایی آن  است، این پژوهش با هدف بررسی رابطه ایدئولوژی و تمدن سازی و با توجه به متغیر ولایت فقیه ،  تدوین یافته است، به عبارتی تلاش دارد نقش متغیر ولایت فقیه در ایدئولوژی تمدن ساز مورد واکاوی قرار گرفته تا معلوم شود نقش ولی فقیه در فرایند شکل گیری ایدئولوژی، ثبات و حرکت آن به سمت تمدن سازی چگونه است، از این رو با تحلیل موردی تجربه انقلاب اسلامی به رهبری ولی فقیه به بررسی این مسأله پرداخته شده است. بررسی داده ها در تجربه انقلاب اسلامی و در جمهوری اسلامی ایران حاکی از نقش عرضه کننده و ایجادی، ثبات زا و حرکت بخش تمدنی ولی فقیه، در مولفه ایدوئولوژی می باشد که این خود  می تواند بستر شکل گیری تمدن نوین اسلامی  را ایجاد نماید. https://sjs.isri.ac.ir/article_242192.html مردمی‌سازی قدرت، به معنای انتقال و مشارکت واقعی مردم در فرایند تصمیم‌سازی، مدیریت اجتماعی و تحکیم ساختار نظام سیاسی، از اصول بنیادین تحقق تمدن نوین اسلامی محسوب می‌شود. این مفهوم، فراتر از یک سازوکار سیاسی-اجتماعی، یک ارزش اخلاقی و تمدنی است که پایه‌های جامعه اسلامی را برای تحقق عدالت، و انسجام و پیشرفت بیشتر تقویت می‌کند. قرآن کریم با تأکید بر ساحت‌های وجودی انسان، چهارچوبی نظری و ارزشی برای مردمی‌سازی قدرت ارائه می‌دهد. این مقاله با رویکرد تبیینی-تحلیلی، به واکاوی مفهوم مردمی‌سازی قدرت از منظر قرآن کریم از سه منظر بینشی، گرایشی و کنشی پرداخته و ارتباط آن را با تحقق تمدن نوین اسلامی بررسی می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مردمی‌سازی قدرت با احصای مؤلفه‌های دوازده‌گانه قرآنی، علاوه بر ایجاد مشارکت عمیق سیاسی، زمینه‌ساز تحقق عدالت فراگیر، افزایش سرمایه اجتماعی و تقویت انسجام ملی در جامعه اسلامی است. این پژوهش با ارائه مدل مفهومی مبتنی بر آموزه‌های قرآنی، ابعاد و مؤلفه‌های کلیدی مردمی‌سازی قدرت را تبیین کرده و نقش آن را به صورت محور راهبردی در ساختار تمدن نوین اسلامی ترسیم می‌کند. چنین رویکردی، علاوه بر غنای نظری، ظرفیت عملی‌سازی این ایده را در عرصه‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی فراهم می‌آورد. https://sjs.isri.ac.ir/article_224199.html شکل‌گیری تمدن در صدر اسلام و تداوم آن در عصر حاضر به‌طور اساسی بر مبنای نبوت، امامت و ولایت استوار بوده است. یکی از موضوعات کلیدی در تمدن نوین اسلامی، «شاخص‌های» آن است که در سال‌های اخیر توسط شهید آیت‌الله خامنه‌ای (ره) مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش به بررسی و تحلیل شاخص‌های تحقق تمدن نوین اسلامی در اندیشه شهید آیت‌الله خامنه‌ای و استخراج بیانات و مبانی قرآنی مرتبط با آن می‌پردازد. این پژوهش با روش تحلیل محتوای بیانات ایشان انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد بیانات شهید آیت‌الله خامنه‌ای به‌طور عمیق وکلان‌نگرانه بر اساس مستندات قرآنی استوار است و به مسائل اجتماعی و تمدنی مربوط می‌شود. این پژوهش مدلی را معرفی می‌کند که در آن، 11 شاخص اصلی تمدن نوین اسلامی در اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی با استناد به 3 مورد از بیانات مرتبط، 3 آیه قرآنی مرتبط با هر شاخص تبیین گشته و برای هر شاخص 4 مصداق تحلیلی استخراج شده که در مجموع 66 مصداق و گزاره تحلیلی را شامل می‌شود. شاخص‌های تمدن نوین اسلامی در اندیشه شهید آیت‌الله خامنه‌ای عبارتنداز: ایمان، مبنا بودن قرآن، خردورزی، علم، مجاهدت، مردم‌سالاری دینی، رفاه و آسایش عمومی، عدالت و پایبندی به اصول اقتصاد اسلامی. https://sjs.isri.ac.ir/article_230217.html مبانی فلسفی حوزه فناوری و صنعت، گویای آن است که نمی‌توان سیاست‌گذاری درخصوص صنعت را صرفاً با تکیه بر امور فنی-مهندسی و عملیاتی-اجرایی و بدون توجه به مباحث بنیادین فلسفی، اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی به‌صورت همه‌جانبه و مطلوب نگاشت. با توجه به مبانی ارزش‌شناختی و ازآنجایی‌که انسان بخش جدایی‌ناپذیر نظام صنعتی است، ضرورت دارد که آموزه‌ها و معیارهای اسلامی در تدوین اسناد سیاست‌گذاری صنعت، موردتوجه قرار گیرند. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و براساس مطالب به‌دست‌آمده از منابع کتابخانه‌ای، مباحث اخلاقی حوزه صنعت استخراج، و در یازده عنوان شناسایی ‌شده است که عبارت‌اند از: ملاحظات محیط زیستی و منابع طبیعی، نفی مصرف‌گرایی و اسراف، عدالت، مبارزه با انحصارطلبی، مولدسازی دارایی‌های مردم، حفظ شأن و جایگاه اجتماعی و اقتصادی کارگر، توانمندسازی مستضعفان برای مولد بودن و مبارزه با احتکار. https://sjs.isri.ac.ir/article_242189.html تمدن نوین اسلامی، به‌مثابه‌ آرمان غایی انقلاب اسلامی، بدون حضور نظام‌مند و هدفمند روحانیت در ساختار حکومت محقق نمی‌شود. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین الگوی عملیاتی مشارکت روحانیان در حکومت است تا تعارض ظاهری میان رسالت ذاتی ایشان (هدایت، تعلیم و مرجعیت علمی) و مسئولیت‌های حکومتی (اجرا، نظارت و سیاست‌گذاری) را رفع کند. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع فقهی، روایی، سیره معصومان (علیهم‌السلام) و اندیشه امامین انقلاب، به این پرسش پاسخ می‌دهد که دانش‌آموختگان حوزوی چگونه می‌توانند در ساختار حکومت مشارکت کنند، بدون آنکه رسالت دینی آنان تضعیف شود؟ یافته‌ها نشان می‌دهد محدودسازی وظایف روحانیت به ارشاد، با مبانی عقلی، آیات، روایات (توقیع شریف، خلفای پیامبر (ص) و خطبه شقشقیه)، و سیره معصومان (علیهم‌السلام) در تضاد است. تکامل دیدگاه امام خمینی (ره) از پرهیز اولیه تا وجوب حضور ضروری، و تأکید مقام معظم رهبری (قدس‌سره) بر حضور فعال اما محدود، حاکی از نبود تعارض ذاتی و ضرورت مشارکت حکومتی است؛ به‌شرط موقت و ضروری بودن حضور اجرایی. نتیجه پژوهش، الگوی سه‌لایه «راهبردی-دائمی»، «نظارتی-هدایتگری» و «اجرایی-موقتی» است که تعارض را رفع کرده و نقش محوری روحانیت در تمدن نوین اسلامی را تضمین می‌کند. https://sjs.isri.ac.ir/article_230221.html در شرایطی که جوامع امروزی با مسائل و تحولات گوناگون در عرصه‌های مختلف روبه‌رو هستند، اهمیت مدیریت، به‌منزله عامل اصلی پیشبرد اهداف و توسعه، بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. در این راستا مدیریت جهادی، به‌مثابه الگوی ایرانی-اسلامی، می‌تواند تضمین‌کننده پیشرفت و توسعه مبتنی بر آرمان‌های انقلاب باشد. بنابراین، پژوهش پیش رو با هدف شناسایی مهم‌ترین و اصلی‌ترین شاخص‌های مدیریت جهادی پیشران گفتمان تمدنی انقلاب اسلامی، با رویکرد کیفی و ازطریق مصاحبه عمیق با صاحب‌نظران انجام شده است. براساس نتایج مطالعه شاخص‌های اصلی مدیریت جهادی پیشران گفتمان تمدنی انقلاب اسلامی عبارت‌اند از: اخلاق‌گرایی، جامعه‌محوری، اسلامی بودن و انقلابی بودن. در بخش اخلاق‌گرایی، بر ارزش مداری، عدالت‌خواهی و اخلاق‌گرایی قانونی تأکید شده و در بُعد جامعه‌محوری، بر مردم‌داری، مسئولیت‌پذیری، مشارکت‌پذیری و دانش‌محوری تصریح شده است. در بخش اسلامی بودن، مدیریت جهادی باید با رویکردی خداباورانه و توکل به خدا و اطاعت از رهبری، مسیر پیشرفت و تمدن نوین اسلامی را هموار سازد. در بخش انقلابی بودن، مدیریت جهادی با رویکرد انقلابی، متعهدانه و هدفمند، آرمان‌های انقلاب اسلامی را در پنج بُعد محقق می‌سازد: جوان‌گرایی با بهره‌گیری از نیروهای خلاق و انقلابی، تاب‌آوری در مواجهه با چالش‌ها براساس ارزش‌های اصیل، ایثارگری با اولویت‌دهی به منافع جمعی، روحیه انقلابی متشکل از استکبارستیزی آگاهانه و مقاومت پایدار، و شهامت در پذیرش مسئولیت‌های خطیر. این سبک مدیریت که تلفیقی از عمل‌گرایی جهادی و پایبندی به مبانی اسلامی است، با بسیج سرمایه‌های انسانی متعهد، زمینه‌ساز تحقق تمدن نوین اسلامی و پیشرفت همه‌جانبه نظام خواهد شد. https://sjs.isri.ac.ir/article_233750.html بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی، به‌منزله سندی راهبردی و تمدن‌ساز، مسیر آینده جمهوری اسلامی ایران را ترسیم می‌کند؛ اما تحلیل ساختار درونی و منطق حاکم بر آن، کمتر موردتوجه علمی قرار گرفته است. این پژوهش با هدف واکاوی ساختار منطقی بیانیه، برپایه چهارچوب نظری «نظریه بحران» توماس اسپریگنز انجام شده است. در این چهارچوب، متن بیانیه براساس چهار مرحله مدل اسپریگنز، شامل مشاهده بحران، تبیین علل، ترسیم وضع مطلوب و ارائه راه‌حل، موردبررسی قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که بیانیه به‌صورت منسجم به چالش‌های اصلی جمهوری اسلامی، ازجمله فاصله میان آرمان‌ها و واقعیت‌ها، بحران رسانه‌ای، عقب‌ماندگی علمی، نابسامانی اقتصادی، نفوذ فرهنگی و یأس‌آفرینی در میان جوانان اشاره کرده و ریشه‌های تاریخی، ساختاری و فرهنگی این بحران‌ها را تحلیل می‌کند. همچنین تصویری از جامعه مطلوب مبتنی بر استقلال، عدالت اجتماعی، پیشرفت علمی، معنویت، اقتدار فرهنگی و مردم‌سالاری دینی ارائه می‌دهد و با تأکید بر نقش جوانان، بهره‌گیری از ظرفیت‌های داخلی و راهبردهای عملی، همچون توسعه علمی، اقتصاد مقاومتی و ارتقای اخلاق و معنویت، مسیر تحقق تمدن نوین اسلامی را تبیین می‌کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی، با الگوی نظری اسپریگنز انطباق کامل دارد و می‌تواند به مثابه چهارچوبی نظری برای سیاست‌گذاری کلان، تحول نهادی و پژوهش‌های آینده در مسیر توسعه پایدار و پیشرفت تمدنی ایران، مورداستفاده قرار گیرد. https://sjs.isri.ac.ir/article_214087.html هدف این پژوهش بررسی و احصای نظریۀ تمدن‏سازی نهضت‏های اسلامی در خلال پژوهش‏های نگارنده است. دین، مکتب و حکومت اسلامی تمدن‏سازند. نهضت‏ها و مقاومت اسلامی امروزه نقش بسترسازی تمدن نوین اسلامی را ایفا می‏کنند. این پژوهش در پی مرور سوابق، استخراج و به‌کارگیری تجارب برای یکپارچه‏سازی و ارائهٔ راهبرد و اقدامات برای نظریه‏پردازی تمدن‏سازی نهضتی است. در این پژوهش، از روش فراترکیب در بخش کیفی و عرضهٔ رویکرد جامع از تحقیقات برای بازنگری و مرور نظام‌مند سوابق و کشف روابط جدید استفاده شده است و این روش قابلیت دستیابی به تجمیع داده‏های کیفی را فراهم می‏آورد. دغدغۀ این پژوهش تدوین و طراحی «نظریهٔ تمدن‌سازی نهضتی» با بررسی نظام‌مند و روشمند است. اصلی‏ترین سؤال پژوهش این است که مهم‏ترین عوامل مؤثر در تمدن‌سازی نهضتی کدام‌اند؟ جامعهٔ آماری پژوهش شامل 20 عنوان مقالهٔ علمی ـ پژوهشی نگارنده است که از سال‏ 1394 تا 1404 با موضوع مرتبط منتشر شده است. یافته‏های پژوهش در سه مسئلهٔ اساسی با پرسش از چیستی، چرایی و چگونگی در راستای خط‌مشی‏گذاری و عرضهٔ راهبرد احصا ارزیابی و تحلیل شده است. صورت‏بندی مفهومی و مهم‏ترین مؤلفه‏های نظریه عبارت‌اند از تفکر و اندیشه‌ورزی نهضتی، انسان نهضتی، دیپلماسی نهضتی، صبر، ایستادگی و مقاومت اسلامی، جنبش‏سازی انقلابیِ مردم‌پایه، تربیت و آموزش نهضت و نهضتی و رهبری نهضت و نهضتی. نتیجۀ بررسی صورت‌گرفته نشان داد فعالیت نهضتی و خدمات مستشاری تأثیر معنادار و شتاب‌بخش در تمدن‌سازی دارد و درنتیجه مقولۀ تمدن‌سازی نهضتی در قالب نظریه قابل طرح، عرضه و اجراست. https://sjs.isri.ac.ir/article_232348.html در شرایط تاریخی معاصر، که تمدن مدرن غرب بیش‌ازپیش درصدد تحکیم سلطه خود بر جهان اسلام است، چیستی و چگونگی تحقق تمدن نوین اسلامی، ازجمله مسائل اساسی است که متفکران اسلامی باید پاسخی منطقی و واقع‌بینانه برای آن داشته باشند. امام موسی صدر، رهبر شیعیان لبنان، در مدت حضور بیست‌ساله خود در این کشور، در عرصه نظر و عمل، الگوی موفقی از اسلام تمدنی ارائه کرد. در این مقاله، تمدن اندیشی امام موسی صدر به روش توصیفی و تحلیلی تجزیه و تحلیل شده و ویژگی‌های اندیشه تمدنی این عالم شیعی احصا شده است که عبارت‌اند از: الف. دین محوری به-معنای حضور همه‌جانبه اسلام از منظر فقهی، اخلاقی و فکری در عرصه تمدن سازی؛ ب. انسانیت و حفظ کرامت انسانی، به‌منزله معیار پیشرفت تمدنی؛ ج. تکثرپذیری در عین وحدت‌گرایی، به معنای پذیرش اندیشه‌ها، فرقه‌ها و مذاهب متنوع در جامعه با حفظ اصول انسجام اجتماعی؛ د. استکبارستیزی، به معنای نفی سلطه ظالمانه تمدن غرب، و به‌ویژه رژیم صهیونیستی، به‌مثابه مولود و نماد تمدن غرب. https://sjs.isri.ac.ir/article_242191.html این پژوهش با هدف تبیین تأثیر خوانش حداقلی بر عرفی سازی علوم قرآن و حدیث، و پیامدهای تمدنی آن انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و با تحلیل متون اولیه دینی و منابع جامعه‌شناسی انجام شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که خوانش حداقلی، با تکیه بر مدرنیته نشان دادن جوامع، به تقلیل نقش اجتماعی رشته علوم قرآن و حدیث انجامیده است. ازسوی دیگر، مواجهه با فرایند عرفی‌سازی، رشته علوم قرآن و حدیث را با خطر تقلیل‌گرایی روش‌شناختی مواجه می‌سازد. در مقابل، عرفی‌سازی خلاق به منزله راهبرد بدیل پیشنهاد شده است. نتایج پژوهش، حاکی از آن است که خروج از بن‌بست کنونی، مستلزم اتخاذ رویکردی حداقلی است، که شامل بازخوانی روش‌شناختی درباره ارزش‌های نهفته در روش‌شناسی مدرن می‌شود. این رویکرد با تلفیق مفاهیم تزکیه (به‌منزله زیرساخت اخلاقی)، اخوت (به‌مثابه چهارچوب انسجام اجتماعی)، و عقد (معادل ساختار حقوقی و حکمرانی تمدنی)، ارکان به هم پیوسته‌ای را تشکیل می‌دهند که انسجام اجتماعی در تمدن برپایه آن‌ها استوار است. این مسیر نه‌تنها تعارضی با مدرنیته ندارد، بلکه الگویی از تعامل سازنده بین دین و تمدن جدید ارائه می‌دهد. https://sjs.isri.ac.ir/article_230220.html از الزامات تمدن‌سازی نوین اسلامی، کنشگری تمدنی و تناسب رفتارهای فردی و اجتماعی با آن است. همسویی رفتارهای فردی و اجتماعی با قواعد اسلامی و تمدنی، یک ضرورت است و التزام عملی به آن، گامی بلند در جهت شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی تلقی می‌شود. براین‌پایه، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، الزامات رفتاری در چهار رکن تمدنی -سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی- را کاوید. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در حوزه سیاسی، «پی‌ریزی قوانین اسلامی»، «ایجاد امنیت» و «ایجاد عدالت»، سه وظیفه مهم حاکمیتی و در مقابل «پشتیبانی از نظام اسلامی»، «تمکین از قوانین اسلامی» و «نظارت و مطالبه‌گری» سه وظیفه مهم مردمی است. در حوزه اقتصادی، کنش‌های رفتاری باید با سه کلان‌محور «کار و تلاش»، «صبر و استقامت اقتصادی» و «دوری از مفاسد اقتصادی»، همسویی داشته باشد. «تقید دینی و معنوی»، «پایبندی به اصول اخلاقی»، «علم‌گرایی» و «سبک زندگی اسلامی-ایرانی» نیز چهار مقوله اساسی است که باید در نظام فرهنگی موردتوجه قرار بگیرد. «وحدت ملی و انسجام اسلامی»، «تعامل ایثارگرانه» و «مسئولیت‌پذیری» نیز سه محور کلی در حوزه اجتماعی است که پایبندی آحاد جامعه اسلامی به آن‌ها، مسیر پایه‌ریزی تمدن نوین اسلامی را تا حدود زیادی هموار می‌سازد. https://sjs.isri.ac.ir/article_246050.html هدف این پژوهش، تحلیل و تبیین بیانات شهید آیت‌الله خامنه‌ای در خصوص تمدن نوین اسلامی به مثابه یک نظام رفتاری و تبیین نقش آن در ایجاد جامعه‌ای مستقل، مقاوم و عدالت‌محور است. طرح پژوهش حاضر مطالعه‌ی کیفی-کاربردی مبتنی بر تحلیل محتوای متنی است که با کدگذاری سه‌مرحله‌ای (باز، محوری، گزینشی) بر متون رسمی شهید آیت‌الله خامنه‌ای انجام شد. گردآوری داده‌ها از طریق نمونه‌گیری هدفمند انجام پذیرفت. به منظور تصدیق اعتبار داده‌های پژوهش از مفاهیمی همچون باورپذیری، قابل دفاع بودن و امانتداری استفاده گردیده است. یافته‌ها نشان داد که بافت نگاری تمدن نوین اسلامی به مثابه یک نظام رفتاری در قالب سه مضمون سازمان دهنده سطح دوم شامل ابعاد مفهومی، ساختاری و عملکردی؛ 10 مضمون سازمان دهنده سطح اول و 36 مضمون پایه قابل تبیین می‌باشد. در بعد مفهومی درک معنا، هدف، ضرورت و راهکارهای تمدن نوین اسلامی تدوین شد. در بعد ساختاری مولفه‌هایی از قبیل جهت‌گیری‌های راهبردی، طرح سازمانی و بستر فرهنگی تمدن نوین اسلامی مورد توجه قرار گرفت. در بعد عملکردی نیز شاخص هایی از قبیل فعالیت‌های اصلی و کانونی، اقدامات زمینه‌ساز و ملاحظات عملکردی برای تحقق تمدن نوین اسلامی استخراج گردید. نتایج پژوهش حاضر می‌تواند در زمینه تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی، سیاست‌گذاری فرهنگی و اجتماعی برای نهادهای مرتبط، توسعه و تقویت زیرساخت‌های آموزشی، فرهنگی و اجرایی در راستای شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. https://sjs.isri.ac.ir/article_246896.html در این پژوهش، هدف اصلی ارائه یک مدل پارادایمی نظام‌مند از مؤلفه‌های تمدن آمریکا بر پایه تحلیل‌های جلال آل‌احمد در کتاب سفر آمریکا بوده است. این تحقیق به دنبال شناسایی این مؤلفه‌ها و روابط ساختاری آنها از منظر آل‌احمد است. برای دستیابی به این هدف، از روش نظریه داده‌بنیاد و کدگذاری سیستماتیک متن کتاب استفاده شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مدل پارادایمی استخراج شده شامل پنج مقوله اصلی شرایط علّی (از جمله محوریت معرفت ماتریالیستی، تقدم ارزش‌های مادی بر اخلاقی و بی‌اعتنایی به قوانین دینی)، شرایط زمینه‌ای (حاکمیت نظام سرمایه‌داری و نقش رسانه‌ها به عنوان ابزار کنترل و تخدیر)، شرایط مداخله‌گر (اولویت نیازهای مادی، اهمیت ثانویه خواسته‌های انسانی و عدم پاسخگویی به خواسته‌های والای جامعه)، راهبردها (تحمیل تکنولوژی به عنوان ضرورت، یکسان‌سازی فرهنگی از طریق رسانه، و ایجاد جذابیت با تمرکز بر تفریحات و سرگرمی‌ها) و پیامدها (تضعیف باورهای دینی، مصرف‌گرایی و لذت‌طلبی، و جایگزینی قوانین سکولار به جای احکام دین) است. در نهایت، نتیجه تحقیق حاکی از آن است که از نگاه جلال آل‌احمد، تمدن آمریکا کلیتی به‌هم‌پیوسته و مبتنی بر یک پارادایم ماتریالیستی است که در آن «ماشین» و «مصرف» بر «انسان» و «معنا» چیره شده و پیامد آن، جامعه‌ای با دستاوردهای مادی چشمگیر اما درگیر بحران‌های عمیق معنوی و اخلاقی است. https://sjs.isri.ac.ir/article_246897.html پیاده‌روی اربعین حسینی به عنوان بزرگ‌ترین گردهمایی سالانه مسالمت‌آمیز جهان، با حضور بیش از ۲۱ میلیون زائر در سال ۱۴۰۴ شمسی، الگویی عملی و زنده از حکمرانی مردمی اسلامی ارائه می‌دهد که از موکب‌های خودجوش تا ظرفیت‌های تمدنی گسترده امت اسلامی امتداد می‌یابد. این پژوهش با هدف تبیین پیاده‌روی اربعین به عنوان مدل خودسازمان‌دهی مردمی و تجلی ولایت مردمی در حکمرانی اسلامی انجام شده است. روش پژوهش کیفی از نوع توصیفی-تحلیلی و مطالعه موردی است که با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، اسناد رسمی آستان‌های مقدس، گزارش‌های میدانی موکب‌ها و مشاهدات مشارکتی در مسیر نجف-کربلا صورت پذیرفته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که پیاده‌روی اربعین دارای پنج ویژگی کلیدی است: ۱) ساختار شبکه‌ای غیرمتمرکز و خودسازمان‌دهی‌شده موکب‌ها؛ ۲) خدمت‌رسانی داوطلبانه بر پایه اخلاص، انفاق و ایثار بدون وابستگی به بودجه دولتی؛ ۳) تولید سرمایه اجتماعی حداکثری از طریق اعتماد بین‌فردی، وحدت فراقومی-فرامذهبی و هم‌افزایی اقشار گوناگون؛ ۴) کارایی لجستیکی برجسته در ارائه خدمات گسترده (غذا، اسکان، بهداشت، امنیت) در مقیاس فراتر از توانایی‌های بوروکراتیک متمرکز؛ و ۵) ولایت مردمی و رهبری خدمت‌محور به عنوان پایه و اساس حکمرانی اسلامی که در آن رهبری بر خدمت و ارتباط قلبی با ولی الهی استوار است نه بر تمرکز قدرت. این الگو به مثابه رزمایشی عملی برای تحقق تمدن نوین اسلامی عمل می‌کند. پژوهش نتیجه می‌گیرد که اربعین ظرفیت‌هایی برای تقویت حکمرانی مردمی اسلامی دارد. https://sjs.isri.ac.ir/article_250299.html اندیشه‌ آیت‌الله خامنه‌ای به دلیل ابتنا بر ضرورت پویایی اجتماعی و حفظ اقتدار نظام، ظرفیت‌های راهبردی نوینی را در تبیین رابطه میان «تغییرات سیال اجتماعی»، «تحولات کلان ساختاری» و «ثبات سیاسی» در اختیار قرار می‌دهد. با این حال، بررسی‌ها نشان می‌دهد که دوگانه‌ی ظاهراً متعارض تغییر و ثبات، نیازمند تبیین دقیق در قالب یک الگوی علمی است. پژوهش حاضر با هدف رفع این ابهام و صورت‌بندی این الگو در منظومه‌ی فکری ایشان انجام شده است. این تحقیق با اتخاذ رویکردی کیفی و بهره‌گیری از روش «تحلیل محتوای جهت‌دار»، به بررسی نظام‌مند بیانات و متون اصیل مرتبط با این منظومه پرداخته است. چارچوب نظری پژوهش نیز با عبور انتقادی از تقلیل‌گراییِ مدل‌های ساختارگرا در جامعه‌شناسی سیاسی غربی (به‌ویژه نظریه هانتینگتون) و ابتنا بر منطق «تمدن نوین اسلامی» صورت‌بندی شده است. نتایج استخراج کدهای کیفی نشان می‌دهد که ثبات سیاسی در این منظومه، مفهومی انفعالی و معادلِ جمود نهادی نیست؛ بلکه ظرفیتی انطباق‌پذیر است که در آن مؤلفه‌های نرم‌افزاری نظیر «بصیرت عمومی» و «مردم‌سالاری دینی»، وظیفه جذب و مهار انرژی ناشی از مطالبات و تغییرات اجتماعی را بر عهده دارند. در خروجی راهبردی پژوهش، تطبیق این مدل نشان‌دهنده یک پیوند ارگانیک میان سه متغیر اصلی است؛ به گونه‌ای که «تغییر اجتماعی» به مثابه نیروی محرکه، نیازمند «ثبات سیاسی» به عنوان ظرفیت نهادی و بستر کنترل‌کننده است تا انرژی جامعه دچار آنومی و هرزروی نگردد و در نهایت، به سوی متغیر غایی و جهت‌دهنده، یعنی تحقق «تمدن نوین اسلامی» کانالیزه شده و به یک تحول بنیادین منجر شود.