مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی

مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی

نقش روحانیت در تمدن نوین اسلامی؛ حل تعارض میان رسالت دینی و مشارکت حکومتی در چهارچوب اندیشه امامین انقلاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
علی عربی آیسک
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران
10.22034/rcdir.2026.548422.1201
چکیده
تمدن نوین اسلامی، به‌مثابه‌ آرمان غایی انقلاب اسلامی، بدون حضور نظام‌مند و هدفمند روحانیت در ساختار حکومت محقق نمی‌شود. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین الگوی عملیاتی مشارکت روحانیان در حکومت است تا تعارض ظاهری میان رسالت ذاتی ایشان (هدایت، تعلیم و مرجعیت علمی) و مسئولیت‌های حکومتی (اجرا، نظارت و سیاست‌گذاری) را رفع کند. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع فقهی، روایی، سیره معصومان (علیهم‌السلام) و اندیشه امامین انقلاب، به این پرسش پاسخ می‌دهد که دانش‌آموختگان حوزوی چگونه می‌توانند در ساختار حکومت مشارکت کنند، بدون آنکه رسالت دینی آنان تضعیف شود؟ یافته‌ها نشان می‌دهد محدودسازی وظایف روحانیت به ارشاد، با مبانی عقلی، آیات، روایات (توقیع شریف، خلفای پیامبر (ص) و خطبه شقشقیه)، و سیره معصومان (علیهم‌السلام) در تضاد است. تکامل دیدگاه امام خمینی (ره) از پرهیز اولیه تا وجوب حضور ضروری، و تأکید مقام معظم رهبری (قدس‌سره) بر حضور فعال اما محدود، حاکی از نبود تعارض ذاتی و ضرورت مشارکت حکومتی است؛ به‌شرط موقت و ضروری بودن حضور اجرایی. نتیجه پژوهش، الگوی سه‌لایه «راهبردی-دائمی»، «نظارتی-هدایتگری» و «اجرایی-موقتی» است که تعارض را رفع کرده و نقش محوری روحانیت در تمدن نوین اسلامی را تضمین می‌کند.
کلیدواژه‌ها
تمدن نوین اسلامی
روحانیت
مشارکت حکومتی
الگوی سه‌لایه
امامین انقلاب

عنوان مقاله English

The Role of the Clergy in the New Islamic Civilization: Resolving the Tension Between Religious Mission and Governmental Participation Within the Framework of the Thought of the Leaders of the Islamic Revolution

نویسنده English

Aَli َََArabi Ayask
Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, University of Qur’anic Sciences and Teachings, Qom, Iran
چکیده English

The New Islamic Civilization, as the ultimate ideal of the Islamic Revolution, cannot be realized without the systematic and purposeful presence of the clergy within the structure of governance. The central problem of this research is to explain an operational model for the participation of clerics in government in a way that resolves the apparent tension between their intrinsic religious mission (guidance, education, and scholarly authority) and governmental responsibilities (execution, supervision, and policymaking). Using a descriptive–analytical method and drawing on jurisprudential and hadith sources, the conduct of the Infallibles (peace be upon them), and the thought of the Two Leaders of the Islamic Revolution, this article addresses the question of how seminary-educated scholars can participate in the structure of governance without weakening their religious mission. The findings indicate that restricting the duties of the clergy solely to religious guidance is inconsistent with rational foundations, Qur’anic verses, narrations (including the Noble Tawqi‘, the hadith of the Prophet’s successors, and the Sermon of Shaqshaqiyyah), and the conduct of the Infallibles (peace be upon them). The evolution of Imam Khomeini’s (may God have mercy on him) view—from initial caution toward direct involvement to the necessity of essential presence—and the emphasis of the Supreme Leader (may his sanctity endure) on active yet limited participation indicate that there is no inherent contradiction and that governmental participation is necessary, provided that executive involvement remains temporary and based on necessity. The result of the research is a three‑layer model consisting of “strategic–permanent”, “supervisory–guiding”, and “executive–temporary” roles, which resolves the perceived tension and ensures the central role of the clergy in the realization of the New Islamic Civilization..

کلیدواژه‌ها English

New Islamic Civilization
Clergy
Governmental Participation
Three‑Layer Model
Leaders of the Islamic Revolution
قرآن کریم.
ابن­خلدون، عبدالرحمن بن محمد (1363). العبر؛ تاریخ ابن خلدون.(عبدالمحمد آیتی، مترجم). تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ابن­خلدون، عبدالرحمن بن محمد (1408ق). تاریخ ابن­خلدون (دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر). بیروت، دارالفکر.
ابن­شعبه حرانی، حسن بن علی (1363). تحف العقول عن آل­الرسول (ص). قم، جامعه مدرسین.
ابن­طاووس، علی بن موسی (1348). اللهوف علی قتلی الطفوف. (احمد فهری زنجانی، مترجم). تهران، جهان.
ابن­طاووس، علی بن موسی (1400ق). الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف. قم، خیام.
اراکی، محسن (1436ق). نظریة الحکم فی الإسلام. قم، مجمع الفکر الاسلامی.
ابن­طاووس، علی بن موسی (1425ق). نظریة الحکم فی الإسلام. قم، مجمع اندیشه اسلامی.
انصاری دزفولی، مرتضی بن محمدامین (1415ق). کتاب المکاسب. قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
ثبوت، اکبر(1392). دیدگاه‌های آخوند خراسانی وشاگردانش، تهران، طرح نو.
جوادزاده، علیرضا (1390). «گزارش ثبوت درباره انتقادات آخوند نسبت به حاکمیت سیاسی فقیهان». زمانه، 10(21 و 22)، 156-160.
جوادزاده، علیرضا (1389). «حاکمیت سیاسی فقیهان از دیدگاه آخوند خراسانی». حکومت اسلامی، 15(2)، 133-170.
حسینی تهرانی، سید محمدحسین (1421ق). ولایت فقیه در حکومت اسلام. مشهد، علامه طباطبایی.
حسینی تهرانی، سید محمدحسین (1418ق). ولایة الفقیه فی حکومة الإسلام. بیروت، دارال‍م‍ح‍ج‍ه‌ ال‍ب‍ی‍ض‍ا.
حسینی مراغی، سید میرعبدالفتاح بن علی (1417ق). العناوین الفقهیة. قم، دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم).
حیدری، محسن (1424ق). ولایة الفقیه، تأریخها و مبانیها. بیروت، دارالولاء للطباعة و النشر و التوزیع.
بیانات شهید آیت‌الله خامنه­ای، دسترسی در: Khamenei.ir.
ذوعلم، علی (1384). روحانیت و قدرت سیاسی در تجربه جمهوری اسلامی. حکومت اسلامی، 10(37)، 79–-108.
سید رضی، محمد (1414ق). نهج البلاغة. قم، مؤسسه نهج البلاغه.
شفیعی، محمود، و زارعی، بهمن (1398). حکومت و آزادی در اندیشه سیاسی مطهری: تأملی در زمینه‌های عملی و ایدئولوژیک. سیاست متعالیه، 7(24)، 219-240.
 صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1378ق). عیون أخبار الرضا (ع). تهران، نشر جهان.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1395ق). کمال­الدین و تمام النعمة. تهران، اسلامیه.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1400ق). الأمالی. بیروت، اعلمی.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1403ق). معانی الأخبار. قم، دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم).
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم، دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، احمد بن علی (1403ق). الإحتجاج علی أهل اللجاج. مشهد، نشر مرتضی.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (1411ق). الغیبة (کتاب الغیبة للحجة). قم، دارالمعارف الإسلامیة.
علویان، مرتضی (1380). نقش روحانیت در تحولات سیاسی معاصر ایران (انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی) با تأکید بر بحران مشروعیت. پژوهش و حوزه، 2(7)، 126-130.
عمید زنجانی، عباسعلی (1421ق). فقه سیاسی. تهران، انتشارات امیرکبیر.
عیسی­نیا، رضا (1393). نقش و جایگاه اجتماعی-سیاسی روحانیت در سه دهه بعد­از انقلاب اسلامی. سپهر سیاست، 1(2)، 15-35.
کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران، دارالکتب الإسلامیة.
گروه تاریخ اندیشه معاصر مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره). دسترسی در:  moaser.iki.ac.ir
مطهری، مرتضی (1389). مجموعه آثار استاد شهید مطهری. تهران، انتشارات صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر (1427ق). دائرة­المعارف فقه مقارن. قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی­طالب (ع).
منتظری نجف‌آبادی، حسینعلی (1409ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة. قم، نشر تفکر.
منتظری نجف‌آبادی، حسینعلی (1409ق). مبانی فقهی حکومت اسلامی. (محمود صلواتی و ابوالفضل شکوری، مترجمان)، قم، مؤسسه کیهان.
موسوی خلخالی، سید محمدمهدی (1422ق). حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه. قم، دفتر انتشارات اسلامی.
موسوی خلخالی، سید محمدمهدی (1425ق). الحاکمیة فی الإسلام. قم، مجمع اندیشه اسلامی.
موسوی خمینی، سید روح­الله (1418ق). الاجتهاد و التقلید. تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
موسوی خمینی، سید روح­الله (1423ق). ولایت فقیه. تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
موسوی خمینی، سید روح­الله (1378). صحیفه امام. تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
موسوی خمینی، سید روح­الله (1379). کتاب البیع. تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
ناصری­مقدم، حسین (1390). آسیب‌شناسی حکومت دینی از منظر آخوند خراسانی. حوزه، 28(162)، 10-47.
واعظی، احمد (1397). روحانیت و چهل سالگی انقلاب اسلامی. حوزه، 35(3-4)، 25-50.

  • تاریخ دریافت 15 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 07 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 29 بهمن 1404