مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی

مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی

عقلانیت مدنی از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم سیاسی، پژوهشکده اندیشه سیاسی، انقلاب و تمدن اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
2 پژوهشگر گروه علوم قرآن و حدیث، پژوهشکده الهیات و معارف اسلامی، پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق (ع) قم، ایران
چکیده
امور اجتماعی و مدنی در تعالیم اسلامی، به ویژه در قرآن کریم از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. اصولاً در اسلام، سعادت فردی در گرو ساماندهی و ارتقاء اجتماعی است. در این جهت، عمده آیات قرآن به درجات گوناگون به هدایت های اساسی در امور اجتماعی اختصاص یافته است. با توجه به تلقی عامی که در این مقاله از عقلانیت اسلامی ارائه شده است، می توان با یک رویکرد کلان، آیات کلیدی‌تر قرآن در عرصه اجتماعی و مدنی را به مثابه زیرساخت و طبقات زیرین ساختمان عقلانیت مدنیِ قرآن توصیف کرد. در این مقاله، ضمن روشن سازی مفاهیم اصلی، با روش میان رشته‌ای ( اندیشه سیاسی-تفسیر ) یک تصویر نسبتاً جامع از عقلانیت مدنی قرآن ترسیم شده است. هدف اصلی از ترسیم چنین تصویری، شناخت تمایزات عقلانیت مدنی قرآن با سایر عقلانیت ها اعم از دینی و غیر دینی است. علاوه بر این، ترسیم عقلانیت مدنی قرآن می‌تواند در انواع پژوهش‌هایی که در زمینه اندیشه سیاسی از منظر قرآن  و تمدن نوین اسلامی انجام می شود، نقش چارچوب را داشته باشد.  براساس یافته‌های پژوهش، اصول عقلانیت مدنی در قرآن شامل اصول نظری و اصول عملی می‌شود. اصول نظری عبارتند از: خردورزی فطری، توحید، معنا و هدفداری عالم، اختیار انسان، بدن و روح، نبوت و هدایت تشریعی، جامعیت، کمال و هماهنگی آموزه‌های دین، دنیا و آخرت، دین و سیاست، امامت. اصول عملی نیز شامل: نفی سبیل، جهاد، عقل ابزاری و علم، حکمرانی شایسته‌سالار و علمی، آزادی و مشارکت، نظم اجتماعی، تعاون و همکاری، عدالت اجتماعی، امربه معروف و نهی از منکر، تربیت اجتماعی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Civil Rationality from the Perspective of the Holy Quran

نویسندگان English

Reza Gholami 1
Ruhoollah Davari 2
1 Assistant Professor, Department of Political Science, Institute of Political Thought, Revolution and Islamic Civilization, Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
2 Researcher at the Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Imam Sadiq (AS) Research Institute of Islamic Sciences, Qom, Iran
چکیده English

Social and civil affairs are extremely important in Islamic teachings. Basically, in Islam, individual happiness depends on social improvement. In this regard, most of the verses of the Qur'an are dedicated to basic guidance in social affairs to varying degrees. According to the general perception of Islamic rationality, it has been presented and with a macro approach, it has described the key verses of the Quran in the social arena as the infrastructure of the civil rationality of the Quran. In this article, while clarifying the main concepts, a relatively comprehensive picture of the civic rationality of the Quran has been drawn with an interdisciplinary method. The main purpose of drawing such a picture is to know the differences between the civil rationality of the Quran and other rationalities. In addition, delineating the civic rationality of the Quran can be a framework in all kinds of researches that are carried out in the field of political thought from the perspective of the Quran and modern Islamic civilization. Based on the findings of the research, the principles of civil rationality in the Quran include theoretical principles and practical principles. The theoretical principles are: innate wisdom, monotheism, meaning and purposefulness of the world, free will of man, body and soul, prophecy and legislative guidance, comprehensiveness, perfection and harmony of the teachings of religion, world and hereafter, religion and politics, and Imamat Practical principles also include: rejection of mustache, Jihad, instrumental reason and science, meritocratic and scientific governance, freedom and participation, social order, cooperation and cooperation, social justice, commanding what is good and forbidding what is bad, and social education.

کلیدواژه‌ها English

Political Thought
Rationality
Civil Rationality
Islamic Society
New Islamic civilization
قرآن کریم (1373). (ناصر مکارم شیرازی، مترجم). قم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى‏.
ابن ابی جمهور، محمد بن زین الدین (1405). عوالی اللئالی العزیزیۀ فی الأحادیث الدینیۀ (مصحح: عراقی، مجتبی). قم، دار سیدالشهداء للنشر.
ابن بابویه، محمدبن علی (1403). معانی الاخبار (علی اکبر غفاری، محقق و مصحح). قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‏.
اخوان طبسی، محمدحسین، و داوری، روح الله (1397). صورت‎بندی مفهوم عدالت در قرآن کریم برمبنای معناشناسی واژۀ قسط. پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن، 7 (13)، 107-128.
بحرانی، هاشم بن سلیمان (1415). البرهان فی تفسیر القرآن. قم، مؤسسۀ البعثۀ.
بیانات آیت الله خامنه ای، دسترسی در: https://farsi.khamenei.ir.
پارسانیا، حمید (1391). جهانهای اجتماعی، قم، کتاب فردا.
جوادی آملی، عبدالله (1383). تسنیم (حسن واعظی محمدی، محقق). قم، اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1390 الف). تسنیم (مجید حیدری فر و روح الله رزقی، محققان). قم، اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1390 ب). تسنیم (روح الله رزقی، حیدرعلی ایوبی و ولی اله عیسی زاده، محققان). قم، اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1392). تسنیم، قم، اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1391). جامعه در قرآن (مصطفی خلیلی، محقق). قم، اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1398). تسنیم (روح الله رزقی، محقق) قم، اسراء.
حکیم، سیدمحمدباقر (1377). وحدت از دیدگاه قرآن و حدیث (عبدالهادی فقهی زاده، مترجم). تهران، تبیان.
دیاری بیدگلی، محمدتقی، و داوری، روح الله (1400). تأثیر آیۀ نفی سبیل در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. پژوهشنامۀ معارف قرآنی، 12( 44). 7-40.
سبحانی، جعفر (1393). اصالت روح از نظر قرآن، قم، توحید.
سیدباقری، سیدکاظم (1397). حق مشارکت شهروندان و آزادی سیاسی با تأکید بر قرآن کریم. پژوهش‌های سیاست اسلامی، 6 (14). 41-65.
شاه‎عبدالعظیمی، حسین (1363). تفسیر اثنیعشری. تهران، میقات.
طباطبایى، سیدمحمدحسین‏ (1417). المیزان فی تفسیر القرآن. قم، دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایى، سیدمحمدحسین (1374). المیزان فی تفسیر القرآن. (محمدباقر موسوى، مترجم). قم، دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. (فضل الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، محققان). تهران، ناصرخسرو.
طیب، عبدالحسین (1369). أطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران، اسلام.
قرشی بنابی، على‏ اکبر (1375). تفسیر أحسن الحدیث.، تهران، بنیاد بعثت.
غلامی، رضا (1398). نظام عقلانیت سیاسی اسلام و جایگاه آن در شکل گیری تمدن نوین اسلامی. تهران، مرکز پژوهش‎های علوم انسانی اسلامی صدرا.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407). الکافی (محقق/مصحح: علی اکبر غفارى و محمد آخوندى). تهران، دارالکتب الإسلامیۀ.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏.
مصباح یزدی، محمدتقی (1375). اصول عقاید 2 (راهنماشناسی). تهران، امیرکبیر.
مصباح یزدی، محمدتقی (1401). انسانشناسی در قرآن، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، مرتضی (1372). مجموعۀ آثار استاد شهید مطهرى، قم، صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیۀ.
موسوی خمینی، سیدروح الله (1421ق). کتاب البیع، تهران، مؤسسۀ تنظیم نشر و آثار امام خمینی.
دوره 3، شماره 6
اسفند 1402
صفحه 31-59

  • تاریخ دریافت 05 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 21 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 21 اسفند 1402