مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی

مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی

‌هویت ایرانی اسلامی در وضعیت گذار از سنت به مدرنیته؛ بازاندیشی تاریخی گفتمانِ «بازگشت به خویشتن اسلامی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سعید موسوی سیانی
استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
10.22034/rcdir.2025.502761.1165
چکیده
توسعه‌ی ارتباطات، زیستن در جهان چندفرهنگی و گشودگی در برابر الگوهای متنوع هویت‌یابی صرفا نقشِ «گفتمان بازگشت به خویشتن» در برساختِ هویتِ ایرانی اسلامی را تقلیل نداده، بلکه زمینه‌ی استحاله‌ی خویشتن اسلامی در دیگری غربی را نیز فراهم نموده است. عبور از این وضعیت دشوار در گرو بازاندیشیِ تاریخیِ عواملِ موثر در صورت‌بندی گفتمان بازگشت به خویشتن اسلامی است. رهیافت مقاله در این آسیب‌شناسی از هویت ایرانی‌اسلامی، ترسیمِ نظم‌گفتمانیِ وضعیت گذار از سنت به مدرنیته و پرده برگرفتن از ماهیتِ بیناگفتمانیِ پروژه‌یِ «بازگشت به خویشتن» است. به‌نظر می‌رسد انحطاط تاریخی ایران‌زمین و شکست برابر دولت‌های استعماری، زمینه‌سازِ صورت‌بندیِ نظمی گفتمانی شد که در آن سه گفتمان‌ سنت‌گرا، تجددگرا و بازگشت به خویشتن اسلامی به کشمکش بر سر تعریف نسبت میان خویشتن اسلامی و دیگری غربی پرداختند. در این میان هرچند دیگرستیزی گفتمان سنت‌گرا و اتحاد سلطنت پهلوی و ملی‌گرایان شرایط را برای نفوذ روایت تجددگرایان از هویت ایرانی فراهم نمود، اما ناسازگاری جنبه‌هایی از این روایت با ناخودآگاه جمعی ایرانیان مانع از هژمونی گفتمان تجددگرا شد. گفتمان بازگشت به خویشتن از این خلاء برای ارائه‌ی روایتی ایدئولوژیک از نسبت میان خویشتن اسلامی و دیگری غربی بهره برد و با یک کنش بیناگفتمانی آفرینشگر بر سایر الگوهای هویت‌یابی هژمونی یافت. نادیده‌انگاشتنِ مبانی فکری تمدن غربی، انکار هویت باستانی ایران و چشم‌پوشی بر ساحت‌های قدسی خویشتن اسلامی مهمترین نقص‌های این روایت ایدئولوژیک از هویت ایرانی‌اسلامی بود؛ بی اعتنایی به رفع این نقایص، زمینه‌ساز گشودگی ما در برابر تقدیر نیهیلیستی تمدن غربی شده است.
کلیدواژه‌ها
بازگشت به خویشتن اسلامی
تجددگرایی
سنت‌گرایی
هویت ایرانی اسلامی
نظم گفتمانی

عنوان مقاله English

Islamic Iranian Identity in the State of Transition from Tradition to Modernity; Historical Rethinking of the "Return To Islamic Self" Discourse

نویسنده English

Saeid Mousavi Siany
Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
چکیده English

The development of communications, living in a multicultural world, and openness to diverse identity formation patterns have not only reduced the role of the "discourse of returning to the self" in constructing the Iranian-Islamic identity, but have also paved the way for the assimilation of the Islamic self into the Western other. Overcoming this difficult situation requires a historical reconsideration of the factors that shaped the discourse of returning to the Islamic self. It seems that the historical decline of Iran and the defeat against colonial powers facilitated the formation of a discursive order in which three discourses—traditionalist, modernist, and returning to the Islamic self—engaged in a struggle to define the relationship between the Islamic self and the Western other. Among these, although the other-rejecting traditionalist discourse and the alliance of the Pahlavi monarchy and nationalists provided the conditions for the penetration of modernist narratives into the Iranian identity, the inconsistency of aspects of this narrative with the collective unconscious of Iranians prevented the hegemony of the modernist discourse. The discourse of returning to the self exploited this vacuum to present an ideological narrative of the relationship between the Islamic self and the Western other, and with a creative inter-discursive action, gained hegemony over other identity formation patterns. Ignoring the intellectual foundations of Western civilization, denying the ancient identity of Iran, and overlooking the sacred dimensions of the Islamic self were the main flaws of this ideological narrative of the Iranian-Islamic identity

کلیدواژه‌ها English

Return to Islamic Self
Modernism
Traditionalism
Iranian Islamic Identity
Discursive Order
احمدی، بابک (۱۳۸۸). معمای مدرنیته. تهران، نشر مرکز.
‫اشرف‎، احمد (۱۳۹۵). هویت ایرانی: از دوران باستان تا پایان پهلوی. (حمید احمدی‎، مترجم). تهران، نشر نی.
‫اکبری‎، محمدعلی (۱۳۸۴). تبارشناسی‎ هویت‎ جدید ایرانی‎: (عصر قاجاریه‎ و پهلوی‎ اول‎). تهران، علمی‎ و فرهنگی.
‫آخوندزاده‎، فتحعلی‎ (۱۳۹۵). مکتوبات کمال‎الدوله و ملحقات آن. (علی‎اصغر حقدار، مصحح). آنکارا، باشگاه ادبیات.
‫آدمیت‎، فریدون (۱۳۴۹). اندیشه‎های‎ میرزا فتحعلی‎ آخوندزاده‎. تهران، خوارزمی.
‫آل احمد، جلال (۱۳۵۷). در خدمت و خیانت روشنفکران. تهران، خوارزمی.
‫آل احمد، جلال (۱۳۸۲). غربزدگی. تهران، فردوس.
‫بلقزیز، عبدالاله‎ (۱۳۹۶). عرب و مدرنیته: پژوهشی در گفتمان مدرنیست‎ها. (سیدمحمد آل‎مهدی، مترجم). تهران، علمی و فرهنگی.
‫تبریزی، محمدحسین بن علی اکبر (۱۳۸۷). کشف‎المراد من المشروطه و الاستبداد. تهران، مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
‫جمشیدی، محمد حسین، و ایران‎نژاد، ابراهیم (۱۳۹۰). چالش غرب‎گرایی و بازگشت به خویشتن در اندیشه جلال آل احمد. مطالعات ملی، ۱۲(۲)، ۵۷-۸۲. dor: 20.1001.1.1735059.1390.12.46.3.9
‫زروردی کنگانی، علی مراد (۱۳۹۸). بازتاب‎های تمدن غربی در جهان اسلام و مساله بازگشت به خویشتن. تمدن اسلامی و دین‎پژوهی، ۱(۲)، ۱۰-۲۹. dor: 20.1001.1.26764830.1398.1.2.1.3
‫سروش، عبدالکریم (۱۳۷۲). فربه تر از ایدئولوژی. تهران، صراط.
‫شایگان، داریوش (۱۳۸۰). افسون زدگی جدید: هویت چهل تکه و تفکر سیار. (فاطمه ولیانی، مترجم). تهران، فرزان روز.
‫شایگان، داریوش (۱۳۸۹). آمیزش افقها: منتخباتی از آثار داریوش شایگان. تهران، فرزان روز.
‫شایگان، داریوش (۲۵۳۶). آسیا در برابر غرب. تهران، امیرکبیر.
شریعتی، علی (1357). مجموعه آثار، ج 4 (بازگشت به خویشتن). تهران، حسینیۀ ارشاد.
شریعتی، علی (بی‎تا). مجموعه آثار، ج 16 (اسلام‎شناسی). تهران، حسینیۀ ارشاد.
شریعتی، علی (بی‎تا). مجموعه آثار، ج 19 (حسین وارث آدم). تهران، حسینیۀ ارشاد.
شریعتی، علی (بی‎تا). مجموعه آثار، ج 27 (بازشناسی هویت ایرانی‎اسلامی). تهران، حسینیۀ ارشاد.
شریعتی، علی (بی‎تا). مجموعه آثار، ج 3 (ابوذر غفاری). تهران، حسینیۀ ارشاد.
‫ عبداله‎پور چناری، محمد (۱۳۹۵). بازگشت به خویشتن به مثابۀ سنت برساخته (بررسی موردی آرای جلال آل‎احمد). سیاست، ۴۶(۱)، ۱۵۱-۱۷۰.
‫عنایت، حمید (۱۳۷۶). سیری در اندیشه سیاسی عرب. تهران، امیرکبیر.
‫فرکلاف، نورمن (۱۳۷۹). تحلیل انتقادی گفتمان. (فاطمه شایسته پیران، شعبان‎علی بهرام‎پور، رضا ذوقدار مقدم، رامین کریمیان، پیروز ایزدی، محمود نیستانی، و محمدجواد غلامرضا کاشی، مترجمان). تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‎ها.
‫فیرحی، داود (۱۳۹۸). فقه و سیاست در ایران معاصر؛ فقه سیاسی و فقه مشروطه. تهران، نشر نی.
‫فیرحی، داود (۱۴۰۰). فقه و سیاست در ایران معاصر، تحول حکومت‎داری و فقه حکومت اسلامی. تهران، نشر نی.
‫قادری، حاتم (۱۳۸۲). اندیشه‎های سیاسی در اسلام و ایران. تهران، سمت.
‫کاشانی، عبدالرسول (۱۳۸۷). رساله انصافیه. در رسائل مشروطیت (ج ۲، صص ۵۲۱-۵۹۰). تهران، مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
‫کسروی، سیداحمد (۱۳۸۷). تاریخ مشروطه ایران. تهران، امیرکبیر.
‫کلارک، الیزابت (۱۳۹۷). تاریخ، متن و نظریه؛ مورخان و چرخش زبانی. (سیدهاشم آقاجری، مترجم). تهران، مروارید.
‫ملک‎زاده، مهدی (۱۳۸۷). تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. تهران، سخن.
‫مؤلف ناشناخته (۱۳۸۷). تذکرة الغافل و ارشاد الجاهل. در رسائل مشروطیت (ج ۱، صص ۲۷۵-۳۰۳). تهران، مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
‫نائینی، محمدحسین (۱۳۸۷). تنبیه‎الامه و تنزیه‎المله. در رسائل مشروطیت (ج ۲، صص ۴۰۳-۴۹۰). تهران، مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
‫نصر، سیدحسین (۱۳۸۸). معرفت و معنویت. (انشاءالله رحمتی، مترجم). تهران، دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
‫نوری، شیخ فضل‎الله (۱۳۸۷). رساله حرمت مشروطه. در رسائل مشروطیت (ج ۱، صص ۲۵۳-۲۷۳). تهران، مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
‫هال، استوارت (۱۳۹۱). معنا، فرهنگ و زندگی اجتماعی. (احمد گل‎محمدی، مترجم). تهران، نشر نی.
‫یورگنسن، ماریانه، و فیلیپس، لوئیز (۱۳۹۲). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. (هادی جلیلی، مترجم). تهران، نشر نی.

  • تاریخ دریافت 09 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 02 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 08 فروردین 1404