مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی

مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی

روش‌شناسی اعتبارسنجی در علوم انسانی اسلامی (با الگوگیری از مدل قرآنی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه منطق فهم دین، پژوهشکده حکمت و دین پژوهی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران
چکیده
نقش تمدن ‎سازی علم بر کسی پوشیده نیست و علوم انسانی، نرم ‎افزار ایجاد تمدن به شمار می‎ رود. ازاین ‎رو، تحقق تمدن جدید اسلامی از یک ‎سو، وابسته به علوم انسانی اسلامی است و از سوی دیگر، ریشه در عقلانیت و خردورزی دارد. بنابراین، نقش تمدن‎سازی این علوم به عقلانیت همه‎ جانبه آن منوط است. مراد از عقلانیت همه‎ جانبه علم، حجیت و اعتبار در سطح گزاره‎ ها، نظریه ‎ها و نظام ‎های معرفتی (دیسیپلین‎ها) است که معیارهای هریک متفاوت است. حجیت در سطح گزاره ‎ها، از سنخ حجیت معرفت ‎شناختی است که از آن به معرفت ‎شناسی گزاره‎ ها یاد می‎ شود؛ اما در سطح نظریه ‎ها و نظام ‎های معرفتی که از سنخ حجیت علم‎ شناختی است، افزون بر معیارها و قواعد معرفت ‎شناختی، دارای معیارها و شاخص ‎های دیگری نیز است که فلسفه علم و جامعه ‎شناسیِ علم عهده ‎دار آن است. مقاله حاضر می‎ کوشد با روش عقلی و نقلی –به ‎ویژه روش وحیانی- معیارهای حجیت و عقلانیتِ این علوم را در سه سطح یادشده بررسی کند. از یافته ‎های مقاله می ‎توان به انواع معیارهای حجیت در سطوح یادشده، تفاوت آن‎ها و همچنین برخی از نتایج روشی -نظیر واقع‎گراییِ روش‎ شناختی، تکثر روشی، و منطق توجیه گزاره ‎ها و نظریه ‎ها- اشاره کرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Methodology of Validation in Islamic Humanities (Based on the Quranic model)

چکیده English

The role of science in building civilization is not hidden from anyone, and in this, humanities are the software for creating civilization; Therefore, on the one hand, the realization of modern Islamic civilization is dependent on Islamic human sciences, and on the other hand, it is rooted in rationality and wisdom; Therefore, the role of civilization of these sciences is subject to and conditioned by its all-round rationality. It means comprehensive rationality of science, authenticity and credibility at the level of propositions, theories and epistemic systems (disciplines) and the criteria of each are different. Validity at the level of propositions is of the epistemological validity, from which it is referred to the epistemology of propositions; But at the level of theory and disciplines, which is part of scientific authority, in addition to epistemological criteria and rules, it also has other criteria and indicators that philosophy of science and sociology of science are responsible for. This article tries to examine the criteria of validity and rationality of these sciences in the mentioned three levels with a rational and narrative method, especially the verses of the Holy Quran. From the findings of the article, we can refer to the types of validity criteria at the mentioned levels and their differences, as well as some methodological results, such as methodological realism, methodological pluralism, the logic of justifying propositions and theories, and the like.

کلیدواژه‌ها English

Humanities
Validation
Holy Quran
Rationality
Methodology
قرآن کریم.
نهج‎البلاغه.
‫آخوند خراسانی، محمدکاظم (۱۴۱۱). کفایه الاصول. قم، مؤسسه آل‎البیت لاحیاء التراث.
‫ابن فارس، ابی الحسین احمد (۱۴۰۴). معجم مقاییس اللغه. قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
‫ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴). لسان العرب. بیروت، دار صادر.
‫اسدی نسب، محمدعلی. (۱۴۰۱). مبانی قرآن شناختی علوم انسانی اسلامی. قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
‫بروجردی، سید حسین (۱۳۹۲). لمحات الاصول افادات الفقیه الحجه آیت الله العظمی البروجردی. تهران، م‍ؤس‍س‍ه ت‍ن‍ظی‍م و ن‍ش‍ر ت‍راث الام‍ام الخمینی.
‫جوادی آملی، عبدالله (۱۳۷۴). شناخت شناسی در قرآن. قم، دفتر انتشارات اسلامی.
‫جوهری، اسماعیل بن حماد (۱۴۰۷). الصحاح فی اللغة. (احمد عبدالغفور عطار، محقق). بیروت، دارالعلم.
‫حائری یزدی، مهدی (۱۳۸۴). کاوش های عقل عملی. تهران، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
‫حسین زاده، محمد (۱۳۸۱). مبانی نظریه تعدد قرائت ‎ها. قبسات، ۷ (۲۳)، ۳-۹.
‫خمینی، سید مصطفی (۱۴۰۷). تحریرات فی الاصول. تهران، وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی.
‫رشاد، علی اکبر. (۱۳۸۷). درآمدی بر مبانی منطق کشف گزاره ها و آموزه های دینی. تهران، دبیرخانه هیئت حمایت از کرسی نظریه‎پردازی.
‫رضایی اصفهانی، محمدعلی (۱۳۹۳). علم پیشرفته از منظر قرآن و حدیث. قرآن و علم، ۸ (۱۵)، ۹۵-۱۲۸.
‫سبزواری، ملا هادی (۱۳۶۹). شرح منظومه. (حسن حسن ‎زاده آملی و مسعود طالبی، مصححین). قم، ناب.
‫صدر، سید محمدباقر (۱۴۰۶). دروس فی علم الأصول. بیروت، دار‎الکتاب اللبنانی.
‫طباطبائی، سید محمدحسین (بی ‎تا). المیزان فی تفسیرالقرآن. قم، اسماعیلیان.
‫طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۵). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
‫طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۵). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت، دار احیاء التراث العربی.
‫عارفی، عباس (۱۳۸۱). معرفت و گونه‎های توجیه. ذهن، ۳ (۹)، ۳-۲۰.
‫عروسی الحویزی، عبد علی بن جمعة (۱۴۱۵). تفسیر نورالثقلین. (سید هاشم رسولی محلاتی، مصحح). قم، اسماعیلیان.
‫علی‎تبار فیروزجایی، رمضان (۱۴۰۱). منطق علوم انسانی اسلامی. تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
 علی‎تبار فیروزجایی، رمضان (۱۴۰۱). تحلیلی بر رئالیسم ارزش شناختی در علوم انسانی: با تأکید بر واقع ‎نمایی قضایای ارزشی. ذهن، ۲۳ (۸۹)، ۳۵-۶۶.
‫علی‎تبار فیروزجایی، رمضان (۱۳۹۲). معرفت دینی. تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
‫غروی اصفهانی، محمدحسین (۱۴۰۹). بحوث فی الاصول. قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
‫فایرابند، پل (۱۳۷۵). بر ضد روش: طرح نظریه آنارشیستی معرفت. (مهدی قوام صفری، مترجم). تهران، فکر روز.
‫فعالی، محمد تقی (۱۳۸۰). توجیه ترکیبی در حکمت سینوی و صدرایی. ذهن، ۲ (۵)، ۱۲۱-۱۳۲.
‫فعالی، محمدتقی (۱۳۷۷). درآمدی بر معرفت شناسی معاصر و دینی. قم، معارف.
‫فیومی، احمد (بی‎تا). المصباح المنیر. بیروت، المکتبة العلمیة.
‫قرائتی، محسن (۱۳۸۳). تفسیر نور. تهران، مرکز فرهنگی درس ‎هایی از قرآن.
‫کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷). الکافی. (علی ‎اکبر غفاری و محمد آخوندی، مصححین). تهران، دارالکتب الإسلامیة.
‫مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۳). آموزش فلسفه. تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.
‫مطهری، مرتضی (۱۳۸۹). مجموعه آثار (ج ۲۲). تهران، صدرا.
‫مظفر، محمدرضا (۱۴۱۷). المنطق. قم، اسماعیلیان.
‫مکارم شیرازی، ناصر (بی‎ تا). تفسیر نمونه. تهران، دارالکتب الإسلامیة.
‫نراقی، محمدمهدی (۱۴۰۵). جامع السعادات. تهران، حکمت.
Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Prentice-Hall.
Gadamer, Hans Georg. (1994). (J. Weinsheimer & D. G. Marshal, Trans.). Continuum Intl Pub Group.
White, Alan. R. (1967). Coherence Theory of Truth. In The Encyclopedia of Philosophy (pp. 2-130). Macmillan.
 

  • تاریخ دریافت 27 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 30 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 05 مرداد 1403