اصول و قواعد حاکم بر رفتار با شورشیان در جنگ‌های داخلی در سیرۀ امام علی (مطالعۀ موردی جنگ‌های جمل، صفین و نهروان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی پژوهشگاه امام صادق

چکیده

جهان اسلام امروزه درگیر جنگ‌های داخلی متعددی است. نحوۀ عمل دولت‌ها و گروه‌های شورشی در این نبردها ابهامات زیادی را در خصوص مقررات جنگ بین مسلمانان ایجاد کرده، و دربارۀ وجود چنین مقرراتی در اسلام تردید‌هایی شکل گرفته است. ازسوی‌دیگر، تاریخ سیره و نحوۀ عملی را از امام علی† در سه جنگ داخلی به‌ثبت رسانده است که نشان می‌دهد اصول و قواعدی دراین‌زمینه وجود دارد. بنابراین، مسئلۀ ما اصول و قواعدی است که امام علی† در جنگ‌های داخلی رعایت می‌کرده‌اند. پس سؤال این مقاله این است که اصول و قواعد حاکم بر رفتار با شورشیان اسلام در جنگ‌های داخلی براساس سیرۀ امام علی† چه می‌باشند؟ 
این سؤال را با روش تحقیق کیفی و با استفاده از تحلیل و تفسیرهای تاریخی، فقهی و حقوقی پاسخ داده‌ایم  و برای این منظور، سه جنگ جمل، صفین و نهروان را به‌عنوان مطالعۀ موردی، تحلیل کرده‌ایم. یافته‌های اجمالی این پژوهش نشان می‌دهد: اولاً تمامی امکانات باید برای حل بدون خونریزی غائله به‌کار رود و تا شورشیان برضد مسلمین یا امنیت ملی کشور اسلامی اقدام نکرده‎‌اند، باید با آنها مدارارکرد؛ ثانیاً قواعد مربوط به جنگ‌های داخلی اسلام در خصوص رفتار با  شورشیان، در مقایسه با جنگ‌های بین‌المللی اسلام متفاوت است؛ ثالثاً با بازماندگان جنگ داخلی، به‌تناسب سازمان‌یافته بودن یا نبودن شورشیان، برخورد‌های متفاوت صورت می‌گیرد.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Principles and Rules Governing How to Treat Rebels in Civil Wars in the Conduct of Imam Ali (A.S.) (A Case Study of Jamal, Siffin, and Nahrawan Wars) / 11

نویسنده [English]

  • Abbasali Azimi Shoushtari
Faculty Member of Imam Sadiq Research Institute for Islamic Sciences
چکیده [English]

Nowadays, the Islamic world is engaged in several civil wars. The performance of governments and rebel groups in these wars gave created a number of ambiguities regarding the rules of war among Muslims, and doubts have arisen regarding the existence of such rules in Islam. On the other hand, history has recorded a conduct of Imam Ali (A.S.) in three civil wars which shows that there are rules and regulations in this regard. Therefore, the issue here are the principles and rules which Imam Ali (A.S.) observed in civil wars. So, the question of the present article is: What are the principles and rules governing how to treat rebels in civil wars based on the conduct of Imam Ali (A.S.)?
This question is answered through qualitative method of research and using historical, jurisprudential, and legal analyses and interpretations and to do so, three wars of Jamal, Siffin, and Nahrawan are analyzed as a case study. The findings of the present research show that first, all kinds of equipment must be utilized in settling down the issue without casting any blood, and they should be tolerated as long as the rebels do not rise against Muslims and the national security of Islamic countries; second, rules regarding civil wars in Islam on treating the rebels are different from rules on international wars; third, the survivors of civil wars will be treated differently bases on whether the rebels are organized or not.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Civil War
  • Rules of Civil Wars
  • Humanitarian Laws
  • rebels
  • The Conduct of Imam Ali (A.S.)

منابع

ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین ابوحامد (1337). شرح نهج‌البلاغه، قم کتابخانۀ عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی.

ابن‌اثیر، عزالدین (1385). الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الصادر.

ابن‌اثیر، عزالدین. کامل تاریخ بزرگ ایران و اسلام، ترجمۀ عباس خلیلی، تهران، شرکت سهامی چاپ و انتشار کتب ایران.

ابن‌بابویه، محمد‌بن‌على (1377). معانی الأخبار، ترجمۀ عبدالعلی محمدى شاهرودى، چاپ دوم، تهران‏،‌دار الکتب الإسلامیة.

ابن‌شهرآشوب، محمد (1379). مناقب آل‌ابی‌طالب†، قم، مؤسسۀ انتشارات علامه.

ابن‌عاشور، محمدطاهر (1384). التحریر والتنویر، بی‌جا، بی‌نا.

احمدی میانجی، علی (1411ق). الاسیر فی الاسلام، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.

آلوسی، سیدمحمد (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الکتاب العلمیه.

بلاذری، احمد‌بن‌یحیی (1417ق). انساب الاشراف، بیروت، دار الفکر.

بهجت، محمدتقی. جامع المسائل، قم، بی‌نا.

بوشیه سولونیه، فرانسواز (2005). القاموس العملی للقانون الانسانی، بیروت، دارالعلم للملائین.

تمیمى آمدى، عبد الواحد‌بن‌محمد (1366). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم‏، قم، دفتر تبلیغات‏ اسلامی.

جرداق، جورج (1373). بخشی از زیبایی‌های نهج‌البلاغه، ترجمۀ محمدرضا انصاری، تهران، کانون انتشارات محمدی.

جعفری، محمدتقی‌ (1373). اصول‌ حکمت‌ سیاسی‌ اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، تهران‌، بنیاد نهج‌البلاغه‌.

جعفری، محمدتقی (1376). ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

خوانساری، جمال‌الدین محمد (1366). شرح غررالحکم ودررالکلم، تهران، دانشگاه تهران.

دشتی، محمد (1379). نهج‌البلاغه، چاپ دوم، تهران مؤسسۀ فرهنگی انتشاراتی زهد.

دینوری، ابن‌قتیبه (1380). الامامة والسیاسة، ترجمۀ سیدناصر طباطبائی، تهران، ققنوس.

دینوری، ابوحنیفه (1371). اخبارالطوال، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، چاپ چهارم، تهران، نشر نی.

ذهبی، احمدبن عثمان (1407ق). تاریخ الاسلام، بیروت، دار الکتاب العربی.

راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن‌، لبنان- سوریه،‌دار العلم- الدار الشامیة‌.

شریف الرضى، محمد‌بن‌حسین‏ (1406ق). خصائص الأئمة علیهم السلام (خصائص أمیرالمؤمنین علیه السلام). مصحح: محمدهادى امینى، مشهد، آستان قدس رضوى.

شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، (المحشّى  کلانتر). قم، کتابفروشى داورى.

شهیدی، جعفر (1378). نهج‌البلاغه، چاپ چهاردهم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

شیخ مفید، محمد‌بن‌نعمان (1413ق). الجمل، قم، کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید.

ـــــــــــــــــــــــــــ (1377). دفاع از تشیع (ترجمۀ الفصول المختارة). ترجمۀ محمد‌بن‌حسین آقاجمال خوانسارى، قم‏، انتشارات مؤمنین.

صدوق، محمدبن‌علی‌بن‌بابویه (1409ق). من لایحضره الفقیه، مترجم علی‌اکبر غفارى، و محمدجواد صدر بلاغى‌، تهران، نشر صدوق.

ضیائی بیگدلی، محمدرضا (1365). نگرشی اجمالی به حقوق جنگ، مجلۀ حقوقی، شمارۀ 6، بهار و تابستان 1365.

طباطبائی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان (1374). ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی.

طبری، محمدبن‌جریر (1369). تاریخ طبری، ابوالقاسم پاینده، چاپ سوم، تهران، انتشارات اساطیر.

عاملی، شیخ حر (1409ق). وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت.

عتلم، شریف و محمدماهر عبدالواحد (2005م). موسوعۀ اتفاقیات القانون الدولی الانسانی، قاهره، بعثة اللجنة الدولیة للصلیب الاحمر بالقاهره.

عظیمی شوشتری، عباسعلی (1386). حقوق بین‌الملل اسلام، تهران، نشر دادگستر.

فیض‌الاسلام، علینقی (1379)، نهج‌البلاغه، تهران،، مؤسسۀ چاپ و نشر فیض‌الاسلام.

قاضی‌ابن‌البرّاج، عبدالعزیز (1406ق). المهذّب، قم، دفتر انتشارات اسلامی.

کاشف الغطاء، جعفر‌بن‌خضر مالکى (1422ق). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزۀ علمیۀ قم.

کلینی، محمدبن‌یعقوب، (1407ق). اصول کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه.

محدث نوری، میرزاحسین (1408ق). مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسۀ آل البیت لاحیاء التراث.

محمدی ری شهری، محمد، دانشنامۀ امیرالمؤمنین†، ترجمۀ مهدی مهریزی، مؤسسۀ تحقیقات و نشر معارف اهل‌بیت‰.

محمودی، محمدباقر (1376). نهج السعاده فی مستدرک نهج‌البلاغه، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

مسعودی، حسین‌بن‌علی (1965). مروج الذهب، بیروت، دار الاندلس.

معادیخواه، عبدالمجید (1372). فرهنگ آفتاب، تهران، نشر ذره.

منقری، نصر‌بن‌مزاحم (1366). پیکار صفین، ترجمۀ پرویز اتابکی، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی.

منقری، نصر‌بن‌مزاحم (1403). وقعة الصفین، قم، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.

میرزای قمی، ابوالقاسم (1413). جامع الشتات فی اجوبة السؤالات، تهران، مؤسسۀ کیهان.

نجفی، محمدحسن (1404). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، چاپ هفتم، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

نویری، شهاب‌الدین احمد (1364). نهایۀ الإرب فی فنون الأدب، تهران، انتشارات امیرکبیر.

La Haye, Eva, (2008). War Crimes in Internal Armed Conflicts, Cambridge, Cambridge University Press.

Pictet, Jean S (1994). IV Geneva Convention, Geneva, ICRC.

Sivakomaran, Sandesh, (2012). The Law of Non-International Armed Conflict, Oxford University Press, United Kingdom.